HISTORIA CHORA┬úU GREGORIA├ĹSKIEGO



      W ┬Âredniowieczu ┬Âpiew, kt├│ry zwi┬▒zany by┬│ z pierwotnym chrze┬Âcija├▒stwem to oczywi┬Âcie chora┬│ gregoria├▒ski.
Pierwszy i jedynie autentyczny ┬Âpiew Ko┬Âcio┬│a Rzymskiego jest ┬Âpiewem monodycznym (jednog┬│osowym) do ┬│aci├▒skiego tekstu. Oparty by┬│ na diatonicznych skalach, o swobodnym rytmie. Zosta┬│ skodyfikowany za pontyfikatu papie┬┐a Grzegorza Wielkiego i w┬│a┬Ânie od jego imienia przyj├¬to nazw├¬ chora┬│ gregoria├▒ski. Trzeba powiedzie├Ž, ┬┐e dzisiaj istniej┬▒ dwie hipotezy na temat jego pochodzenia. Cz├¬┬Â├Ž uczonych podtrzymuje tez├¬ o wk┬│adzie papie┬┐a Grzegorza w powstanie i reform├¬ ┬Âpiewu, kt├│ry od jego imienia przyj┬▒┬│ nazw├¬ gregoria├▒ski. M┬│odsza grupa uczonych zarzuca t├¬ hipotez├¬; s┬▒ przekonani, ┬┐e chora┬│ gregoria├▒ski powsta┬│ o wiele p├│┬╝niej i to nie na terenie Rzymu, ale najprawdopodobniej we Francji. To zdaje si├¬ potwierdza├Ž tak┬┐e L. Agustoni, kt├│ry twierdzi, ┬┐e istniej┬▒ solidne podstawy, aby twierdzi├Ž, i┬┐ nast┬▒pi┬│o to mi├¬dzy Sekwan┬▒ a Renem w VIII wieku (dawny - starorzymski chora┬│ przekszta┬│ci┬│ si├¬ w chora┬│ gregoria├▒ski). Wed┬│ug zwolennik├│w tej koncepcji wi┬▒zanie chora┬│u gregoria├▒skiego z Grzegorzem Wielkim, jako jego tw├│rc┬▒, nie posiada dostatecznego uzasadnienia historycznego. Grzegorz niew┬▒tpliwie by┬│ muzycznie wykszta┬│cony, niemniej trudno udowodni├Ž, ┬┐e sam tworzy┬│ melodie chora┬│owe.
Przypisywanie autorstwa jemu w┬│a┬Ânie wi┬▒┬┐e si├¬ z podaniem o ┬┐yciu Grzegorza, kt├│re utrwali┬│ Jan Diakon (ok. 872r) w Vita s. Gregorii. Faktem jest jednak, ┬┐e Grzegorz Wielki jest tym, kt├│ry uporz┬▒dkowa┬│ liturgi├¬ i ┬Âpiew ko┬Âcielny oraz, ┬┐e troszczy┬│ si├¬ o schole liturgiczne.


      Warto przytoczy├Ž w tym miejscu fakty: papie┬┐ Stefan II zjawia si├¬ w 754 roku na dworze Peppina - kr├│la Frank├│w, szukaj┬▒c pomocy przeciw Longobardom. Wtedy to rodzi si├¬ s┬│ynne has┬│o - jeden Ko┬Âci├│┬│, jedno pa├▒stwo, jedna liturgia i jedna kultura. Program ten podejmuje Karol Wielki - syn Peppina, kt├│ry w latach 785-790 prosi papie┬┐a Hadriana o Sakramentarz gregoria├▒ski - to mog┬│o mie├Ž wp┬│yw na okre┬Âlenie chora┬│u nazw┬▒: gregoria├▒ski. Papie┬┐ przywozi chora┬│ starorzymski.
Wzmiank├¬ o muzycznej dzia┬│alno┬Âci papie┬┐a Grzegorza znajdziemy w ko├▒cu VIII wieku we Francji. Za jego czas├│w stosowano modus archaiczny, a co najwy┬┐ej rozpocz┬▒┬│ si├¬ proces jego ewolucji przez podwy┬┐szanie tenoru i obni┬┐anie finalis.


      W tym te┬┐ czasie powstaj┬▒ najwi├¬ksze szko┬│y chora┬│u gregoria├▒skiego w Metz oraz Sankt Gallen . Jak trafnie zauwa┬┐a Johannes Duft, najwa┬┐niejszym religijnym i monastycznym zadaniem opactwa Stankt Gallen, by┬│o opus Dei w formie przewidzianej przez regu┬│├¬.  Powstawa┬│y r├¬kopisy, a czasami zdarza┬│y si├¬ nawet tw├│rcze dokonania w dziedzinie ko┬Âcielnego ┬Âpiewu.
W najbardziej szczytnym okresie chora┬│u gregoria├▒skiego  powstaje na miejsce zapisu cheironomicznego zapis diastematyczny, w kt├│rym podawano interwa┬│y przez odpowiednio obmy┬Âlony porz┬▒dek neum i kluczy. Utrwalono te┬┐ melodie na pergaminie. Dzie┬│em, kt├│re omawia problematyk├¬ chora┬│u gregoria├▒skiego jest traktat - pochodz┬▒cy z oko┬│o 1020 roku - Micrologus de disciplina artis musicae Guido z Arezzo (+ ok. 1050 roku).
Opracowa┬│ on tam liniowy system notacyjny w miejsce dotychczas stosowanego systemu cheironomicznego, wprowadzi┬│ klucze do i fa, przekaza┬│ system solmizacyjny, nadaj┬▒c d┬╝wi├¬kom heksachordu nazwy ut re mi fa sol la, wzi├¬te z pierwszych sylab kolejnych werset├│w strofy hymnu nieszpornego na uroczysto┬Â├Ž ┬Âw. Jana Chrzciciela. W tym samym czasie do repertuaru chora┬│owego wprowadzono nowe formy: tropy i sekwencje. Pierwotnie tropowano Kyrie p├│┬╝niej zwyczaj ten przeniesiono na ┬Âpiewy liturgiczne. Sekwencje, dzi├¬ki swej prostej zwrotkowej budowie o melodyce g┬│├│wnie sylabicznej, bardzo szybko rozwin├¬┬│y si├¬ w Europie. By┬│a to poniek┬▒d reakcja szerokich kr├¬g├│w wiernych na coraz bardziej rozwijaj┬▒c┬▒ si├¬ melizmatyk├¬ chora┬│u gregoria├▒skiego, kt├│ry stawa┬│ si├¬ ┬Âpiewem elitarnym.



Przyk┬│ad gregoria├▒skiego zapisu nut
fraza Kyrie Eleison


      Zdobycze teoretyczne, kt├│re przyczyni┬│y si├¬ do dok┬│adniejszego zapisu melodii i bardziej wiernego ich przekazu, niestety, jednak nie zdo┬│a┬│y os┬│abi├Ž przyczyn, dla kt├│rych zbli┬┐a┬│ si├¬ cz├¬┬Âciowy upadek chora┬│u gregoria├▒skiego (polegaj┬▒cy na zaniku tradycji rytmicznej oraz melodycznej). Kopi┬Âci, bywali niedbali i w zapisie diastematycznym (diastema - odst├¬p, interwa┬│; tzw. odleg┬│o┬Â├Ž) nie uwzgl├¬dnili oznacze├▒ rytmiczno-agogicznych, kt├│re to informacje zawiera┬│ zapis cheironomiczny (cheir - r├¬ka, nomos - prawo; dyrygent kre┬Âli r├¬k┬▒ w powietrzu przebieg melodii). Te w┬│a┬Ânie zaniedbania w zapisie wp┬│yn├¬┬│y mi├¬dzy innymi na zaznaczaj┬▒cy si├¬ coraz bardziej upadek ┬Âwietno┬Âci chora┬│u gregoria├▒skiego. Do zaniedbania chora┬│u gregoria├▒skiego przyczyni┬│a si├¬ wydatnie powstaj┬▒ca muzyka polifoniczna, uznana przez Ko┬Âci├│┬│ za muzyk├¬ liturgiczn┬▒. Nie zapobieg┬│a temu nawet reforma Bernarda z Clairvaux w XII wieku.
Sob├│r Trydencki (1545-1563) zarz┬▒dzi┬│ reform├¬ ksi┬▒g liturgicznych - wydane one zosta┬│y po zako├▒czeniu Soboru. Ostatecznie dokona┬│ te┬┐ poprawek w melodiach gregoria├▒skich. R├│wnie┬┐ owo ujednolicenie chora┬│owe mia┬│o wyra┬╝ny wp┬│yw na odej┬Âcie w ┬Âpiewie ko┬Âcielnym od chora┬│u gregoria├▒skiego. W trydenckich ksi├¬gach dokonano poprawek w melodiach, ale to nie o┬┐ywi┬│o ┬Âpiewu chora┬│u gregoria├▒skiego.
Papie┬┐ Grzegorz XIII zarz┬▒dzi┬│ prace rewizyjne antyfonarzy i gradua┬│├│w, by melodie oczy┬Âci├Ž z tego, co nie ma nic wsp├│lnego z istot┬▒ chora┬│u gregoria├▒skiego. Ostatecznie wydano tzw. Editio medicea (1614-1615), lecz niestety jako zniekszta┬│con┬▒ form├¬ chora┬│ow┬▒. Ta potrydencka pseudo-reforma - jak nazywa si├¬ j┬▒ tak┬┐e i dzisiaj - by┬│a czynem niewybaczalnym. By┬│ to, jak s┬│usznie okre┬Âla Gerard Mizgalski, okres gonitwy za nowoczesno┬Âci┬▒ muzyczn┬▒. Najsmutniejszym powodem tej katastrofy by┬│o to, ┬┐e ┬Âpiew gregoria├▒ski wykonywano niedbale, niestylowo, po ┬Âwiecku i okaleczono jego melodie nieuzasadnionymi dodatkam. Na ca┬│e nieszcz├¬┬Âcie dla ┬Âpiewu chora┬│u gregoria├▒skiego w takiej postaci przetrwa┬│ on a┬┐ do po┬│owy XIX wieku, kiedy to ponownie podj├¬to trud odnowy chora┬│u.

      W XIX wieku w zwi┬▒zku z rozpocz├¬tym ruchem liturgicznym oraz ch├¬ci┬▒ odnowy liturgii, zapocz┬▒tkowano tak┬┐e odnow├¬ ┬Âpiewu liturgicznego. Pojawi┬│y si├¬ w├│wczas dwie tendencje maj┬▒ce na celu przywr├│cenie ┬Âwietno┬Âci chora┬│u. Jedn┬▒ reprezentowa┬│a szko┬│a ratyzbo├▒ska, d┬▒┬┐┬▒ca do przywr├│cenia praktyki wykonywania chora┬│u w oparciu o wydanie medycejskie, powo┬│uj┬▒ca si├¬ na autorytet G. P. da Palestriny. Nie jest to jednak takie pewne, ┬┐e Palestrina bra┬│ udzia┬│ w opracowaniach medycejskich. Mo┬┐e to wynika├Ž tylko z powo┬│ywania si├¬ na jego autorytet. Druga tendencja ujawni┬│a si├¬ w├│wczas, gdy w 1851 roku L. Lambillotte wyda┬│ faksymile kodeksu z St. Gallen. Teza w├│wczas formu┬│owana - zw┬│aszcza przez mnich├│w z Solesmes - m├│wi┬│a, ┬┐e autentyczny ┬Âpiew gregoria├▒ski musi by├Ž zgodny z najstarszymi r├¬kopisami.



ROLA OPACTWA BENEDYKTYNÓW Z SOLESMES
W ODNOWIENIU CHORA£U


      Dom Prosper Gu├ęranger, jako opat bendykty├▒ski w Solesmes, k┬│ad┬│ ogromy nacisk na kultywowanie chora┬│u gregoria├▒skiego w opactwie.
To w┬│a┬Ânie tu, w Solesmes, powsta┬│a prawdziwa szko┬│a chora┬│u gregoria├▒skiego, na kt├│rej wychowywa┬│y i nadal to czyni┬▒ ca┬│e pokolenia tych, kt├│rzy w chorale widz┬▒ autentyczny ┬Âpiew Ko┬Âcio┬│a rzymskiego. Od 1889 roku rozpocz├¬to w Solesmes wydawanie tzw. Paleographie musicale. Zestawienie wielu r├¬kopis├│w chora┬│u gregoria├▒skiego ods┬│ania┬│o coraz wi├¬ksze bogactwo tego ┬Âpiewu. I tak na przyk┬│ad cztery z najstarszych r├¬kopis├│w Sankt Gallen doczeka┬│y si├¬ zas┬│u┬┐onego i powszechnego wydania w postaci faksymile w wy┬┐ej wspomnianym zbiorze.
Badaniami nad autentyczno┬Âci┬▒ oraz sposobami interpretacji chora┬│u zajmowali si├¬ kolejno benedyktyni: Dom Joseph Pothier (1835-1923), Dom Andre Mocquereau (1849-1930) i w ko├▒cu Dom Eugene Cardine. Pierwsze wyniki bada├▒ podsumowa┬│ - cho├Ž nie ustrzeg┬│ si├¬ ukrytego b┬│├¬du menzuralizmu - Dom Andre Mocquereau. We wnioskach tych pos┬│u┬┐y┬│ si├¬ tak┬┐e wcze┬Âniejszymi osi┬▒gni├¬ciami Dom Josepha Pothiera.

      Kiedy papie┬┐ Pius X, po opublikowanym Motu Proprio Tra le sollecitudini z 22 XI 1903 roku, zarz┬▒dzi┬│ nowe prace w 1904 roku nad chora┬│em gregoria├▒skim zarzucono tzw. edycj├¬ medycejsk┬▒ i w├│wczas w┬│a┬Ânie powsta┬│y nowe wydania ksi┬▒g chora┬│owych. Wydanie tzw. Editio Vaticana by┬│o wielkim zwrotem w pracach chora┬│owych. Wydano wi├¬c w 1908 roku Graduale Vaticanum, poprzedzone wydaniem Kyriale oraz Cantus missalis. W 1909 roku opublikowano Pro defunctis, w roku 1911 Cantorinus, i w ko├▒cu w roku 1912 Antiphonale.
Wprowadzone w├│wczas tzw. ictusy rytmiczne (ma┬│e pionowe kreski pod nutami), kt├│re wyznacza┬│y dw├│jkowe i tr├│jkowe grupy neum, do dzisiaj stanowi┬▒ problem w interpretacji chora┬│owego rytmu. Powsta┬│ przez ten zabieg jakby ukryty system menzuralny. Niestety, teoria ta nie zwraca┬│a uwagi na tekst oraz jego zwi┬▒zek z melodi┬▒.
W latach 60-tych obecnego wieku, pracami nad chora┬│em gregoria├▒skim zaj┬▒┬│ si├¬ Dom Eugene Cardine (1905-1988), kt├│ry stworzy┬│ tzw. szko┬│├¬ semiologiczn┬▒. Jako profesor Papieskiego Instytutu Muzyki Ko┬Âcielnej w Rzymie wyda┬│ Semiologi├¬ Gregoria├▒sk┬▒, kt├│ra sta┬│a si├¬ niejako kamieniem milowym w rozumieniu chora┬│u gregoria├▒skiego i kierunku jego interpretacji. Por├│wnanie najstarszych r├¬kopis├│w: z Laon z Bibliotheque municipale (z przed 930 roku), z Sankt Gallen (z ko├▒ca IX wieku oraz z ok. 996 roku i ko├▒ca XI wieku ), z Einsiedeln (z XI wieku) i w ko├▒cu z Bambergu (z X wieku) doprowadzi┬│o do wydania w 1979 roku Graduale Triplex.
Sam Dom Cardine we wst├¬pie do semiologii t┬│umaczy konieczno┬Â├Ž podj├¬cia na nowo prac nad chora┬│em i powrotu do r├¬kopis├│w: brakuje czego┬ notacji, kt├│ra ogranicza si├¬ do wyra┬┐enia najbardziej materialnego elementu muzyki, to znaczy stosunku melodycznego pomi├¬dzy nutami. W┬│a┬Ânie na to zwraca uwag├¬ Dom Cardine i stwierdza, ┬┐e z powodu zewn├¬trznego wyr├│wnania chora┬│ gregoria├▒ski zda┬│ si├¬ by├Ž i rzeczywi┬Âcie sta┬│ si├¬ cantus planus, to znaczy ┬Âpiewem r├│wnym, pozbawionym wszelkiej warto┬Âci ekspresyjnej. Odrzucono wi├¬c w semiologii gregoria├▒skiej teori├¬ ictus├│w. Dom Cardine dowodzi┬│, ┬┐e chora┬│u nie da si├¬ mierzy├Ž rytmem oraz wielko┬Âci┬▒ nut. Zestawi┬│ te same melodie zaczerpni├¬te z r├│┬┐nych benedykty├▒skich klasztor├│w i na podstawie bada├▒ udowodni┬│ bezsensowno┬Â├Ž ekwalizmu. Zwr├│ci┬│ uwag├¬ na to, co zapisa┬│ skryba w s┬│ynnym Cantatorium ms. 359 z Sankt Gallen, wykonanym przy ko├▒cu IX wieku, a mianowicie postawi┬│ przy neumach litery a (augete), c (celeriter), t (tenete), x (expectare).
Zwr├│ci┬│ te┬┐ uwag├¬ na neumy z epizemami (wyd┬│u┬┐eniami). Chora┬│ sta┬│ si├¬ ┬┐ywym ┬Âpiewem, w kt├│rym ogromn┬▒ rol├¬ odgrywa s┬│owo, a ono jest zreszt┬▒ no┬Ânikiem rytmu.
Badaj┬▒cy chora┬│ - jak podaje ks. Jerzy Pikulik - po┬│o┬┐yli nacisk na werbalny charakter rytmu chora┬│owego i stwierdzili oni, ┬┐e jest on za delikatny, aby mierzy├Ž go p├│┬│nutami, ├Žwiartkami i ├│semkami.


      Mimo wprowadzenia j├¬zyk├│w ojczystych do liturgii, w Solesmes, z polecenia papie┬┐a Paw┬│a VI, zosta┬│a zachowana liturgia w j├¬zyku ┬│aci├▒skim i nadal piel├¬gnowany jest chora┬│ gregoria├▒ski, nie tylko w teoretyzowaniu, paleografii, ale nade wszystko jako codzienna modlitwa benedyktyn├│w. Bo w┬│a┬Ânie w tym tkwi autentyzm i si┬│a chora┬│u, ┬┐e jest on modlitw┬▒ Ko┬Âcio┬│a. Za symbol umi┬│owania liturgii oraz ┬Âpiewu chora┬│owego przez Dom Gu├ęrangera mo┬┐na przyj┬▒├Ž i to, ┬┐e sam umieraj┬▒c odmawia┬│ ulubiony psalm 102 Benedic anima mea Dominum a mnichom kaza┬│ ┬Âpiewa├Ž Te Deum laudamus. Na pomniku grobowym opat Prosper Gueranger ubrany jest w str├│j kap┬│a├▒ski, a na albie wyt┬│oczone zosta┬│y ornamentacje sk┬│adaj┬▒ce si├¬ z neum chora┬│u gregoria├▒skiego. O nim te┬┐ mia┬│ powiedzie├Ž papie┬┐ Pius IX straci┬│em oddanego przyjaciela, a Ko┬Âci├│┬│ straci┬│ wielkiego s┬│ug├¬. To w┬│a┬Ânie Prosper Gu├ęranger stoi u pocz┬▒tku ruchu liturgicznego, a tak┬┐e i cecylianizmu, przez swoje umi┬│owanie chora┬│u gregoria├▒skiego i muzyki ko┬Âcielnej. On da┬│ niejako fundament do stworzenia, przysz┬│ej, tak przecie┬┐ bogatej, nauki chora┬│owej.

Powr├│t



Niniejsza strona jest stron▒ fanowsk▒, prowadzon▒ przez fanˇw zespo│ˇw Gregorian oraz Mistic, niepowi▒zan▒ z ┐adn▒ wytwˇrni▒ p│ytow▒